Wat één boom in de tuin allemaal doet (behalve mooi zijn)

Vooral op hete dagen merk je hoe prettig een grote boom is. De tegels worden minder heet worden en je hoeft niet met een parasol te slepen. Maar schaduw is slechts één van de dingen die een boom in de tuin doet.

Dat is extra interessant nu de luchtkwaliteit weer volop in het nieuws is. Het RIVM waarschuwde half augustus nog voor smog door ozon in delen van Nederland. Tegelijk is onze lucht de afgelopen decennia schoner geworden. De concentraties fijnstof en stikstofdioxide zijn flink gedaald. Helemaal gezond is de lucht daarmee nog niet: ook onder de huidige wettelijke grenswaarden kan luchtvervuiling gezondheidsschade veroorzaken.

Kunnen we dat probleem dan een beetje oplossen door een boom in de tuin te zetten? Zo simpel ligt het gelukkig niet. Toch is er genoeg reden om zuinig te zijn op de bomen die er al staan en goed na te denken over een nieuwe.

Ook gemeenten zien steeds meer waarde in bomen als onderdeel van een klimaatbestendige leefomgeving. Zo deelde Den Haag opnieuw duizenden gratis bomen uit aan inwoners, scholen, bedrijven en sportverenigingen. Daarmee wil de gemeente onder meer versteende buurten groener maken en beter bestand maken tegen hitte en hevige regen.

Een boom als luchtfilter? Een beetje

Bladeren en takken kunnen fijnstof en andere verontreinigingen uit de lucht afvangen. Dat lokale effect is volgens informatie van de Atlas Leefomgeving beperkt. Bomen zijn dus geen vervanging voor het terugdringen van uitstoot door verkeer, industrie, landbouw en bijvoorbeeld houtstook. Eén boom in de tuin is dan ook niet meteen een perfecte natuurlijke luchtreiniger. Maar die boom in de tuin doet tegelijk nog veel meer.

Gratis schaduw op warme dagen

Deze zomer hebben we last gehad van extreme hitte. Zodra die zon begint te branden, merk je gelijk hoe fijn zo’n boom is. Die voorkomt dat de grond, gevel of bestrating eronder voortdurend door de zon wordt opgewarmd. Bovendien verdampt een boom water via zijn bladeren. Daar is warmte voor nodig, waardoor de omgeving afkoelt. Dit verschil merk je natuurlijk vooral met een volwassen boom inclusief flinke kroon.

Heb je ruimte voor een nieuwe boom in de tuin, kijk dan niet alleen naar de hoogte die op het plantenkaartje staat. De breedte van de kroon, de standplaats en de afstand tot het huis zijn minstens zo belangrijk. Ook de vorm maakt verschil. Een meerstammige boom bij Directplant vertakt al vanaf de grond in meerdere stammen en heeft daardoor een lossere, bredere vorm dan de klassieke boom met één rechte stam. Zo’n boom kan bijvoorbeeld mooi uitkomen op een plek waar voldoende ruimte rondom is en je toch door de stammen heen wilt kunnen kijken.

Minder regenwater rechtstreeks het riool in

Tijdens een flinke regenbui vangt een boom een deel van het water eerst op in zijn kroon. Een volwassen boom in je tuin kan honderden liters water vasthouden. Een deel daarvan verdampt weer en de rest komt vertraagd op de grond terecht. En onder tegels kan regenwater nauwelijks weg. In een open boomspiegel met planten of organisch materiaal krijgt water meer kans om de grond in te trekken.

Dat wordt belangrijker naarmate we vaker te maken krijgen met zowel flinke regenbuien als droge perioden. Een gezonde boom heeft natuurlijk zelf ook water nodig. Zeker jonge bomen vragen tijdens droge zomers extra aandacht om goed te kunnen wortelen.

Een kleine wereld tussen de takken

Wie een boom in de tuin alleen als ‘voor de mooi’ ziet, mist het meest interessante deel. Bomen bieden voedsel, beschutting en nestgelegenheid aan vogels en insecten. Op de stam kunnen mossen en korstmossen groeien en tussen de takken ontstaat weer ruimte voor andere soorten. Niet iedere boom levert daarbij precies hetzelfde. Bloei, vruchten, zaden, bast en dichtheid van de kroon verschillen per soort. Dus als je een boom uitkiest, kijk ook naar welke dieren ervan profiteren. Asceline schreef vorige maand al uitgebreid over de rechten voor bomen en waarom dat zo belangrijk is.

Weinig ruimte voor een boom in de tuin?

Misschien heeft jouw tuin helemaal geen ruimte voor een boom? Gelukkig kun je dezelfde gedachte prima toepassen op andere beplanting. Neem bijvoorbeeld een erfafscheiding. Een schutting houdt nieuwsgierige blikken prima tegen, maar verder gebeurt er weinig. Met een levende haag ontstaat tegelijkertijd beschutting voor kleine dieren en insecten. Een beukhaag is bijvoorbeeld een mogelijkheid als je een duidelijke groene afscheiding wilt. De gewone beuk houdt zijn verdorde blad meestal gedurende de winter vast, totdat in het voorjaar het nieuwe blad verschijnt.

Denk vooral twintig jaar vooruit

Een jonge boom in het tuincentrum ziet er nog bescheiden uit. Maar vergeet niet dat hij er over tien, twintig of dertig jaar heel anders bij staat. Passen de toppen dan nog op die plek? Kunnen de wortels voldoende ruimte krijgen? Komt hij niet pal tegen een gevel, schuur of erfgrens te staan?

Juist bomen hebben tijd nodig om hun grootste waarde te bereiken. Een flinke kroon geeft meer schaduw, vangt meer regen op en biedt meer leefruimte dan een pas geplante boom. Dat maakt de volwassen bomen die nu al in onze tuinen en straten staan extra waardevol.

Dus voordat je een oude boom weghaalt omdat hij blad op het terras laat vallen of op een onhandige plek lijkt te staan, is het de moeite waard om nog eens omhoog te kijken. Zo’n hoop bladeren harken in oktober is misschien niet je favoriete klus. Maar de gratis parasol, regenopvang en levendige verzameling vogels erboven krijg je er wel voor terug.