Rechten voor bomen: deze landen lopen voorop in de bescherming van de natuur

Rechten voor bomen zijn hard nodig. Wie het nieuws volgt, ziet dat bomen wereldwijd onder druk staan. Bosbranden, droogte, ontbossing en bomen die moeten wijken voor wegen of nieuwbouwwijken halen bijna dagelijks het nieuws. Steeds meer landen erkennen daarom dat bomen beter beschermd moeten worden. Van Canada tot Ecuador en Nieuw-Zeeland krijgen bomen en andere natuurgebieden inmiddels juridische rechten of een bijzondere wettelijke status. Ook dichter bij huis groeit het besef dat bomen onmisbaar zijn voor een gezonde leefomgeving, biodiversiteit en een leefbaar klimaat.

Van gratis bomen voor inwoners tot gemeenten die bomen zelfs eigen rechten geven: dit zijn drie hoopvolle ontwikkelingen die laten zien dat de waardering voor bomen groeit.

1. Rechten voor bomen in Canada

In het Canadese plaatsje Terrasse-Vaudreuil, vlak bij Montréal, is onlangs geschiedenis geschreven. De gemeenteraad besloot bomen officieel te erkennen als levende wezens met eigen rechten. Daarmee zijn bomen volgens de gemeente niet langer alleen eigendom of onderdeel van het landschap, maar hebben ze recht op leven, natuurlijke groei, integriteit en herstel.

De aanleiding is serieus. De gemeente kreeg de afgelopen jaren meerdere keren te maken met zware overstromingen. Volgens burgemeester Michel Bourdeau zijn bomen de beste bondgenoten in de strijd tegen klimaatverandering. Ze houden regenwater vast, verkoelen steden tijdens hittegolven, verbeteren de luchtkwaliteit en vormen een onmisbare leefomgeving voor vogels, insecten en andere dieren.

Het besluit kan grote gevolgen hebben. Als bomen een bijzondere juridische status krijgen, moeten overheden veel beter onderbouwen waarom kap noodzakelijk is.

2. Noorwegen laat zien dat ontbossing niet vanzelfsprekend is

Op sociale media verschijnt regelmatig het bericht dat Noorwegen ontbossing volledig heeft verboden. Dat klopt niet helemaal, ze stemden ook niet voor rechten voor bomen, maar het echte verhaal is minstens zo interessant.

Noorwegen was in 2016 het eerste land dat aankondigde alleen nog producten in te kopen die niet bijdragen aan ontbossing. Denk aan hout, palmolie, soja en rundvlees waarvan de productie geen regenwoud vernietigt. Met dat besluit gaf de Noorse overheid een krachtig signaal af: belastinggeld mag niet bijdragen aan het verdwijnen van bossen.

Het beleid beschermt niet automatisch alle bossen, maar het zette wel een belangrijke internationale ontwikkeling in gang.

3. Den Haag deelt opnieuw duizenden gratis bomen uit

Ook dichter bij huis gebeurt er veel positiefs. We schreven er al eerder over, dat de gemeente Den Haag dit jaar opnieuw duizenden gratis bomen uitdeetlt aan inwoners, scholen, bedrijven en sportverenigingen. Daarmee wil de gemeente versteende buurten groener maken én bewoners stimuleren om zelf bij te dragen aan een klimaatbestendige stad.

Dat is geen overbodige luxe. Eén boom kan namelijk verrassend veel betekenen. Hij zorgt voor schaduw tijdens hete zomerdagen, vangt regenwater op, filtert fijnstof uit de lucht en biedt voedsel en beschutting aan vogels, bijen en vlinders. Daarnaast laten steeds meer onderzoeken zien dat mensen zich prettiger voelen in een groene omgeving en dat bomen bijdragen aan minder hittestress en een betere gezondheid.

Wereldwijd krijgt de natuur steeds vaker een stem

Het Canadese besluit staat niet op zichzelf. Steeds meer landen erkennen dat natuur niet alleen waardevol is omdat mensen er gebruik van maken, maar ook een eigen intrinsieke waarde heeft.

Ecuador was in 2008 het eerste land dat de rechten van de natuur opnam in de grondwet. Daardoor kunnen burgers en milieuorganisaties namens bossen, rivieren en andere ecosystemen naar de rechter stappen als deze worden bedreigd.

Bolivia volgde met de Law of the Rights of Mother Earth, waarin de natuur onder andere het recht op leven, biodiversiteit en herstel kreeg.

Nieuw-Zeeland zette eveneens een bijzondere stap door zowel het eeuwenoude natuurgebied Te Urewera als de Whanganui-rivier een juridische persoonlijkheid te geven. Vertegenwoordigers behartigen daar officieel de belangen van deze natuurgebieden.

Ook Colombia kent inmiddels juridische rechten toe aan onder meer het Amazonegebied en verschillende rivieren. Die uitspraken worden gebruikt om ontbossing tegen te gaan en natuur beter te beschermen.

Zelfs Europa kent inmiddels een voorbeeld. In Spanje kreeg het Mar Menor, een grote zoutwaterlagune, als eerste ecosysteem in Europa een eigen juridische status.

Canada sluit zich nu aan bij deze groeiende internationale beweging door bomen officieel als levende wezens met eigen rechten te erkennen.

En hoe zit dat in Nederland?

In Nederland en België zijn bomen uiteraard niet vogelvrij. Ze worden beschermd via de Omgevingswet, gemeentelijke kapvergunningen en verschillende natuurwetten. Toch zijn bomen juridisch nog altijd vooral eigendom. Ze hebben geen eigen rechten of juridische persoonlijkheid.

Als bewoners of natuurorganisaties een kap willen voorkomen, moeten zij zelf naar de rechter stappen. De boom kan dat – anders dan in sommige andere landen – niet via een wettelijke vertegenwoordiger.

Bomen zijn misschien wel onze slimste klimaatoplossing

Hoe meer we leren over bomen, hoe indrukwekkender ze blijken te zijn. Ze slaan CO₂ op, verkoelen steden, verminderen wateroverlast, verbeteren de luchtkwaliteit, bieden leefruimte aan duizenden soorten én zorgen ervoor dat mensen zich prettiger en gezonder voelen.

Misschien is dat wel de belangrijkste ontwikkeling van dit moment: steeds meer overheden zien bomen niet langer als aankleding van de openbare ruimte, maar als essentiële infrastructuur. Net zo belangrijk als wegen, riolering of elektriciteit.

En eerlijk gezegd zouden wij nog een stap verder willen gaan. Want als bomen zo onmisbaar zijn voor onze gezondheid, biodiversiteit en het klimaat, waarom behandelen we ze dan niet ook zo? De Stichting Rechten van de Natuur zet zich hier voor in.