Plandelman Anton Damen: “Het verbod op sigarettenfilters moet er komen, 6 tot 8 miljard peuken per jaar zijn niet op te ruimen” 

Als ik Anton Damen bel voor een interview voor Mei Plasticvrij, zit hij in de trein. Op weg voor RTV Utrecht over de problematiek en het mogelijke verbod op sigarettenfilters. “Dit zou echt een doorbraak zijn,” zegt hij. En dat is het ook: een maatregel die niet alleen zwerfafval kan verminderen, maar ook de stroom aan microplastics in het milieu drastisch kan terugdringen. Voor Anton – beter bekend als de Plandelman – is het precies waar hij zich al jaren voor inzet.

Wie is de Plandelman?

Anton Damen is de man achter het woord én de beweging ‘plandelen’: een samentrekking van wandelen en plastic rapen. Wat begon als een simpel idee in 2017, groeide uit tot een landelijke beweging. Met humor, positiviteit en zonder belerend vingertje weet hij mensen te inspireren om in actie te komen. Van kleine buurtacties tot grote plandeldagen met duizenden deelnemers: Anton laat zien dat verandering begint bij iets kleins.

Volgens hem zit er namelijk in iedereen een opruimheld. “Het mooie is: je hoeft geen activist te zijn. Een zak openhouden kan iedereen.” En dat maakt plandelen zo toegankelijk: het is laagdrempelig, sociaal én je ziet meteen resultaat. Bovendien levert het niet alleen een schonere omgeving op, maar ook gesprekken, ontmoetingen en een goed gevoel.

De grootste boosdoeners: van peuken tot verpakkingen

Tijdens het plandelen kom je van alles tegen, maar één ding springt eruit: sigarettenpeuken. Jaarlijks belanden er alleen in Nederland al zes tot acht miljard peuken in het milieu, waarvan de filters bestaan uit plastic (celluloseacetaat) dat nauwelijks afbreekt en chemicaliën bevat. Anton: “Dat valt gewoon niet op te ruimen. In de filters van de peuken zit alle rommel. Het is het transportmiddel voor het toevoegen van allerlei additieven. En die komen dus gewoon in de natuur terecht.”

Ook Wyke en ik zagen dit toen we met onze afvalgrijpers op zoek gingen naar zwerfafval in mijn wijk en op het strand in Den Haag. In de wijk was het echt zoeken naar groter zwerfafval, maar peuken lagen echt overal. En ook op het strand waren het de peuken die we op de gekste plekken vonden. En volgens onderzoek van het RIVM dragen deze filters bij aan de verspreiding van microplastics én bevatten ze schadelijke chemicaliën.

Een verbod op lollystokjes en roerstaafjes

Opvallend: die filters blijken ook geen gezondheidsvoordelen te hebben voor rokers. Dat dacht ik – als niet-roker misschien wat naïef – altijd. Dat ze ervoor zorgden dat je als roker minder slechte stoffen binnenkreeg, maar daar hielp Anton me meteen uit de droom.

Anton: “Sterker nog, ze zijn ooit geïntroduceerd als marketingtruc om roken ‘gezonder’ te laten lijken. Een verbod zou dus niet alleen goed zijn voor de natuur, maar ook een eerlijker beeld geven. En ik denk dat het haalbaar is. Er is ook een verbod gekomen op lollystokjes, roerstaafjes, die wel een minder goede lobby hebben, maar het moet ook lukken om die filters te verbieden.”

Naast peuken ziet Anton veel verpakkingsafval: snackverpakkingen, broodzakjes en sauszakjes van McDonalds. Vaak gemaakt van samengesteld plastic dat niet te recyclen is en dat we vaak maar een minuut gebruiken. 

HetkanWEL organiseert volgende maand Mei Plasticvrij. In deze maand brengen we extra veel verhalen over plastic, waaronder een interview met Heather Leslie en Dirk Groot. Maar we geven ook praktische tips én we gaan met jou de Plasticvrij Challenge aan: kunnen we in een maand tijd onze berg afval verkleinen? Wij denken van wel. Mis niks en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief, die na een maand automatisch stopt. En kijk hier voor meer informatie over de online masterclass van Elisah Pals van Zero Waste Nederland over microplastics. 

Bijvoorbeeld voor het broodje dat je voor de lunch koopt op een station en meteen opeet. “We hebben een plastic verslaving opgebouwd,” zegt hij. “Maar veel van die producten zijn totaal overbodig. Als ik langs de supermarkt in de buurt van een middelbare school loop, dan liggen er overal dit soort verpakkingen. Soms zijn ze wel weggegooid, maar omdat ze zo licht zijn, uit de vuilnisbak of broekzak gewaaid. Ook dat kan gewoon gebeuren.”

Goed nieuws is er ook: statiegeld op flesjes en blikjes heeft zichtbaar effect. Waar Anton vroeger zakken vol verzamelde, ligt er nu al 80%  minder. “Dat bewijst: beleid werkt, maar het statiegeld mag van mij nog wel flink omhoog. Dan komen we straks niets meer tegen.”

Waarom plandelen werkt

Volgens Anton zit de kracht van plandelen in de combinatie van actie en beleving. “Duurzaamheid is vaak abstract. Maar iets oprapen? Dat is direct zichtbaar en voelbaar.” Je maakt impact, ziet resultaat en krijgt vaak ook nog een glimlach of compliment van voorbijgangers.

Daarnaast is het verbindend. Mensen raken in gesprek, doen samen iets goeds en voelen zich onderdeel van een groter geheel. En misschien nog wel het belangrijkste: het is leuk. “Het moet ook een beetje speels blijven. Daarom werkt dat woord ‘plandelen’ zo goed.”

Toch is hij realistisch: alleen opruimen is niet genoeg. “De mens is nou eenmaal een sloddervos. We gaan dit probleem niet oplossen door alleen maar te blijven rapen. We moeten naar de bron: minder afval produceren.”

De Plandel Party in Utrecht 

Wat begon in Utrecht, verspreidt zich inmiddels als een groene olievlek door het land. Met lokale plandeldagen, acties en initiatieven. Het hoogtepunt? De jaarlijkse Plandel Party, of de 2de Utrechtse Plandelweek, begin juni. Daarin komen lokale opruimhelden maar ook landelijke iconen als de Plastic Soup Surfer, de Zwerfinator en het Peukenmeisje bij elkaar voor cleanups, inspirerende ontmoetingen en filmvertoningen. Voor programma (of mooier nog: om mee te doen) zie plandel.nl. 

Niet alleen om op te ruimen, maar ook om bewustwording te creëren. Want uiteindelijk gaat het niet alleen om wat er op straat ligt, maar om hoe het daar terechtkomt.

Of zoals Anton het zegt: “Voorkomen is beter dan genezen. Maar tot die tijd: tot plandel.”